Trong kho có xe nâng, phần lớn tai nạn nặng không xảy ra lúc nâng hàng mà xảy ra khi xe và người đi chung một lối. Phân luồng xe nâng là cách bố trí kho để hai dòng này ít gặp nhau nhất, và khi buộc phải gặp thì cả hai bên đều biết trước.

Bài này tóm các biện pháp phân luồng xe nâng trong HSG76, hướng dẫn an toàn kho bãi của Cơ quan An toàn và Sức khoẻ Lao động Anh (HSE), kèm bảng chiều rộng lối đi theo loại xe nâng lấy từ thông số của Toyota. Hướng dẫn này viết cho kho ở Anh, nhưng các nguyên tắc dùng tốt cho kho và xưởng ở Việt Nam.

Phân luồng xe nâng là gì và vì sao cần?

Phân luồng xe nâng là việc tách đường chạy của xe nâng khỏi đường đi của người, bằng lối riêng, rào chắn, vạch sơn và quy định ra vào. HSE coi việc để xe nâng và người đi bộ đi lẫn vào nhau là nguyên nhân dễ dẫn tới tai nạn, và yêu cầu tách hai bên ra trong chừng mực thực tế cho phép.

HSG76 cũng ghi nhận các tai nạn liên quan đến xe vận chuyển hàng chiếm tỷ lệ lớn trong kho. Vì vậy kho nào cũng cần một hệ thống quản lý giao thông nội bộ, từ lúc xe tới, nhận hàng, bốc dỡ cho đến di chuyển trong khuôn viên.

Ưu tiên số một: tách hẳn người và xe

HSG76 đặt thứ tự rất rõ: trong khuôn viên kho, tách hoàn toàn người và xe là phương án phải cân nhắc đầu tiên. Lý tưởng nhất là hai bên đi hai đường khác nhau.

Chỉ khi không tách hẳn được mới chuyển sang các biện pháp khác. Hướng dẫn cũng thừa nhận bên trong nhà kho thường không thể tách tuyệt đối người với xe nâng, nên phần lớn kho sẽ phải kết hợp nhiều lớp biện pháp.

HSE gợi ý một cách làm khá thực tế: liệt kê mọi lý do khiến người phải bước vào khu xe chạy, rồi tìm cách bỏ bớt từng lý do. Ví dụ, nếu nhân viên văn phòng phải đi xuyên kho để tới nhà vệ sinh, dời lối đi đó ra ngoài sẽ hiệu quả hơn mọi tấm biển cảnh báo.

Khi lối người đi buộc phải nằm cạnh lối xe

Nếu hai lối phải chạy song song, HSG76 khuyên dựng rào chắn vật lý để người và xe không lấn sang phần của nhau, ở những chỗ làm được. Các biện pháp phân luồng xe nâng mà hướng dẫn nêu ra gồm:

• Khu chỉ dành cho người đi bộ hoặc chỉ dành cho xe
• Lối đi bộ rõ ràng, có vạch giới hạn
• Rào chắn và gờ chắn
• Điểm băng qua được vạch sẵn
• Cửa riêng cho người đi bộ, tách khỏi cửa xe ra vào
• Đèn tín hiệu giao thông
• Tăng chiếu sáng để dễ nhìn thấy nhau
• Áo phản quang
• Khu cấm người trong lúc bốc dỡ hàng
• Khu cấm người không có phận sự, gồm cả khách và nhà thầu

Thêm vào đó là biển cảnh báo có xe nâng hoạt động đặt ở các vị trí dễ thấy, và quy định tài xế xe nâng bấm còi tại những điểm cần thiết.

Thiết kế lối chạy cho xe nâng

Lối chạy tốt giúp giảm số lần người và xe phải giành chỗ. Các điểm HSG76 nêu khi bố trí lối đi xe nâng trong kho:

• Đủ rộng và đủ cao cho chiếc xe lớn nhất chạy qua, cả lúc có hàng lẫn lúc không, và đủ chỗ để hai xe tránh nhau khi cần.
• Ưu tiên đường một chiều để giảm nguy cơ va chạm, đồng thời giảm số lần phải lùi xe.
• Tránh khúc cua gắt và điểm mù. Chỗ nào không tránh được thì đặt biển cảnh báo và gương cầu.
• Sơn sọc vàng đen lên cột, đường ống và mép sàn bốc hàng để tài xế nhận ra từ xa.
• Không bắt xe nâng chạy qua gờ giảm tốc. Nếu kho dùng gờ để giảm tốc xe khác, cần làm lối vòng riêng cho xe nâng.
• Chú ý ánh sáng. Tránh chói và tránh chênh sáng đột ngột, chẳng hạn khi xe từ ngoài nắng chạy vào trong kho.
• Có bãi đỗ riêng cho xe nâng, nằm ngoài lối chính và khu làm việc.

Lối đi cũng phải sạch. HSG76 yêu cầu giữ sàn và lối đi không có vật cản, lên kế hoạch luồng hàng để hàng hoá không lấn ra chỗ người đi, và dọn ngay vật rơi xuống lối đi. Với kho dùng pallet gỗ, đó là cả những mảnh ván gãy và chiếc pallet hỏng bị bỏ tạm sát lối.

Lối đi xe nâng trong kho rộng bao nhiêu?

Theo bảng thông số kỹ thuật của Toyota Material Handling Europe, xe nâng đối trọng 1,5–3,5 tấn cần lối đi rộng 3.600–4.185 mm để quay 90° với pallet 1000 × 1200 mm đặt ngang. Xe nâng reach truck 1,4–2,5 tấn chỉ cần 2.687–2.894 mm. Con số này gọi là Ast, đã tính sẵn 200 mm khoảng hở an toàn mỗi bên, nhưng chưa tính chỗ cho người đi bộ hay cho hai xe tránh nhau.

Vì vậy, khi phân luồng xe nâng, hãy lấy Ast của chiếc xe lớn nhất làm mức sàn cho lối xe chạy, rồi cộng thêm bề rộng lối đi bộ nếu hai lối nằm cạnh nhau.

Bảng chiều rộng lối đi theo loại xe nâng

Nguồn: Toyota Material Handling Europe, bảng thông số Engine powered forklift 1.5–3.5 ton phiên bản 2 (25/04/2023) và BT Reflex RRE140H–RRE250H phiên bản 3.1 (28/03/2025), dòng 4.33 và 4.34.1. Xe của hãng khác hoặc cấu hình khác sẽ có Ast khác; số này luôn in trên tờ thông số của từng model. Cách tính Ast cho kiện hàng không chuẩn có trong hướng dẫn chiều rộng lối đi của Toyota.

Pallet đúng kích thước giúp xe nâng xoay trở gọn trong lối đi đã tính. Nếu anh chị đang quy hoạch lại lối đi và muốn đổi quy cách pallet cho vừa xe nâng, gửi kích thước kho và loại xe cho xưởng Hoàng Gia để được tư vấn quy cách phù hợp.

Giờ đổi ca là lúc rủi ro tăng

Số người và xe trên lối đi không cố định trong ngày, nên phân luồng xe nâng còn phải tính theo giờ. HSG76 lưu ý rằng rủi ro thường tăng vào các thời điểm như giờ nhân viên văn phòng đến và về, hoặc lúc đổi ca.

Hướng dẫn đề xuất kiểm soát riêng những khung giờ này, ví dụ dừng xe tải di chuyển trong lúc đổi ca. Với kho nhỏ, cách tương tự là quy định xe nâng tạm dừng ở lối chính vài phút khi công nhân ra vào ca.

Xe chạy chậm vẫn có thể gây tai nạn nặng

Nhiều người nghĩ xe nâng chạy chậm thì không sao. HSG76 nói ngược lại: xe vẫn có thể gây chết người và thương tích nặng kể cả ở tốc độ thấp, nhất là khi lùi hoặc xoay trở. Hướng dẫn khuyên ưu tiên tách người khỏi chính những xe đang chạy chậm này.

Ba điều cần nhắc người đi bộ trong kho:

• Xe đi chậm vẫn nguy hiểm.
• Xe nâng đánh lái bằng bánh sau nên chuyển động khác ô tô. Đuôi xe, nhất là xe nâng đối trọng, văng ra khá rộng khi quay.
• Người đi bộ nên dừng lại cho tới khi chắc chắn tài xế đã nhìn thấy mình.

Người phải làm việc ngay cạnh xe nâng

Có những việc không tách được dù đã phân luồng xe nâng kỹ, như đếm hàng, dán nhãn hay hướng dẫn xe vào vị trí. Với các trường hợp này, HSG76 yêu cầu:

• Viết thành quy trình làm việc an toàn. Tài xế không vận hành xe khi có người đứng ngay trong vùng làm việc của xe.
• Đứng tránh xa xe đang nâng hoặc hạ hàng, và dùng lối đi riêng nếu có.
• Không đứng phía sau xe, nơi tài xế có thể không nhìn thấy.
• Cân nhắc đèn chớp cảnh báo trên xe.
• Còi lùi cần đánh giá trước khi lắp. Còi lùi có thể hữu ích, nhưng ở kho ồn hoặc có nhiều xe cùng chạy, người nghe dễ nhầm hướng và nguồn âm.

HSG76 cũng lưu ý các lối đi giữa dãy kệ cần biện pháp riêng cho từng kho, vì đây là nơi tầm nhìn hẹp nhất.

Bắt đầu phân luồng xe nâng từ đâu: 5 bước cho kho vừa và nhỏ

Kho vừa và nhỏ không cần làm hết mọi thứ cùng lúc. Có thể bắt đầu phân luồng xe nâng bằng năm bước:

1. Vẽ sơ đồ kho, đánh dấu các lối xe nâng chạy thường xuyên và những chỗ người hay đi cắt ngang.
2. Liệt kê lý do người phải vào khu xe chạy, bỏ bớt những lý do bỏ được.
3. Sơn vạch lối đi bộ và điểm băng qua; đặt rào ở những đoạn hai lối nằm sát nhau. Lối xe chạy không hẹp hơn Ast của xe lớn nhất.
4. Gắn gương cầu ở khúc cua và đầu dãy kệ; sơn sọc vàng đen cho cột và chướng ngại.
5. Viết quy định ngắn cho giờ đổi ca và cho người làm việc cạnh xe, rồi phổ biến cho cả tài xế lẫn công nhân.

Bản thân pallet cũng góp phần giữ lối đi thông thoáng. Pallet đúng kích thước, không lòi ván sẽ không chìa ra lối đi. Pallet hỏng nên được tách riêng ngay, đừng để tạm sát lối. Xưởng Hoàng Gia tại Hố Nai, Đồng Nai đóng pallet gỗ tràm theo quy cách kho và xe nâng anh chị đang dùng; liên hệ 0988 526 168 để được tư vấn.

Câu hỏi thường gặp về phân luồng xe nâng

Lối đi bộ trong kho có bắt buộc phải có rào chắn không?

Không phải mọi chỗ. HSG76 khuyên dựng rào ở những đoạn lối người đi và lối xe buộc phải nằm sát nhau, khi việc đó làm được. Đoạn nào hai lối đã cách xa nhau thì vạch sơn và biển báo có thể đủ.

Lối đi xe nâng tối thiểu bao nhiêu mét?

Tuỳ loại xe. Theo thông số Toyota, xe nâng đối trọng 1,5–3,5 tấn cần 3,6–4,2 m để quay 90° với pallet 1000 × 1200 mm; reach truck 1,4–2,5 tấn cần khoảng 2,7–2,9 m. Hãy đọc dòng Ast trên tờ thông số của chính chiếc xe trong kho, rồi cộng thêm phần cho người đi bộ nếu hai lối nằm cạnh nhau.

Có nên lắp còi lùi cho mọi xe nâng?

Nên cân nhắc theo từng kho. Còi lùi có ích, nhưng HSG76 lưu ý cần đánh giá tiếng ồn nền và khả năng gây nhầm lẫn về hướng âm thanh khi nhiều xe chạy cùng khu. Đèn chớp cảnh báo là một lựa chọn bổ sung.

Khách và tài xế xe tải có được vào khu xe nâng không?

Hạn chế tối đa. Người không có phận sự không nên vào khu xe đang chạy hoặc đang bốc dỡ. Nếu tài xế cần theo dõi việc bốc hàng, kho nên bố trí chỗ đứng an toàn tách khỏi đường xe chạy.

Kho nhỏ, lối đi hẹp thì phân luồng thế nào?

Khi không đủ chỗ cho hai lối, hãy tách theo thời gian: quy định khung giờ xe nâng chạy và khung giờ người được đi qua, kèm vạch điểm băng qua và gương ở đầu dãy. Song song đó, giảm số lần người phải vào khu xe chạy.

Đọc thêm: 8 quy tắc dùng pallet an toàn trong kho, chọn pallet theo xe nâng đang dùng, xếp pallet lên xe tải: 6 điểm kiểm an toàn.

Nguồn tham khảo: HSE, HSG76 Warehousing and storage: A guide to health and safety, ấn bản 2 (2007), các đoạn 151, 252–253, 405–410 và 500–509. Toyota Material Handling Europe, bảng thông số Engine powered forklift 1.5–3.5 ton v2 (25/04/2023) và BT Reflex RRE140H–RRE250H v3.1 (28/03/2025).